گزارش جلسه اول سلسله‌نشست‌های سندخوانی اسناد بین‌المللی در مورد منشور سازمان ملل متحد (بحث اصل منع توسل به زور)

برگزاری جلسات سندخوانی توسط کمیته جوانان انجمن ایرانی سازمان ملل متحد در گذشته انجام می‌شد و همواره با استقبال باشکوه مخاطبان همراه بود. مدتی این جلسات با وقفه دچار شده بود که مجددا به همت اعضای کمیته جوانان و با همکاری انجمن راحل راه‌اندازی شده و جلسه نخست این دور از سلسه‌جلسات سندخوانی روز پنجشنبه ۱۹ مرداد ماه ۱۴۰۴ در خانه اندیشمندان علوم انسانی برگزار شد. موضوع این نشست خوانش منشور سازمان ملل متحد بود و بر مبحث اصل منع توسل تمرکز داشت که با مباحث روز کشور از جمله تجاوز رژیم صهیونیستی به ایران نیز قرابت پیدا نمود. دکتر سیامک کریمی، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل، استاد راهبر این نشست بودند و آقای صادق بشیره، مسئول کمیته جوانان و دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل، نیز دبیر این برنامه پربار بودند.

این برنامه ابتدا با سخنان دبیر نشست آغاز شد. ایشان ضمن خیر مقدم به حضار، از اهمیت جلسات سند خوانی سخن گفتند و سپس به عنوان مقدمه مطالبی را پیرامون اصل منع توسل به زور بیان نمودند. آقای بشیره خاطر نشان کردند که امروزه با توجه به تجاوز اسرائیل علیه ایران، بازخوانی اصل منع توسل به زور اهمیت دوچندانی یافته است. ایشان بیان کردند که از عبارات «اصل منع توسل زور» که در منشور سازمان ملل متحد وجود دارد، نباید ساده گذر کرد و فهم معنای خود کلمه «زور» از جمله مباحث اساسی است و این که آیا زور مترادف حمله مسلحانه است و مقصود از این حمله چیست؟ آیا اصل منع توسل به زور اصل در معنای اصول کلی حقوق است یا این صرفا یک اشتراک لفظی بوده و در واقع قاعده است؟ اگر قاعده است، جنبه آمره بودن دارد یا خیر؟ تدقیق در این مباحث مستلزم بررسی متن، کارهای مقدماتی، موضوع و هدف معاهده، سیاق و روح حاکم بر آن، عملکرد دولت‌ها و رویه قضایی مرتبط است.

در ادامه دکتر سیامک کریمی ضمن تشکر و قدردانی بابت تشکیل این جلسه و سپاس‌گزاری از انجمن ایرانی مطالعات سازمان ملل متحد و خانه اندیشمندان علوم انسانی، بحث را با بیان این نکته آغاز نمودند که در جامعه بین‌المللی همواره دولت‌ها درگیر مخاصمه مسلحانه بوده‌اند. دکتر کریمی بیان کردند که اصل منع توسل به زور به این معنا برای اولین بار در بند ۲ ماده ۴ منشور سازمان ملل متحد گنجانده شده است. قبل از منشور در اسناد متفاوتی مانند پیمان بریان کلوک جنگ را با استثنائاتی ممنوع کرده بود اما این کلمه زور برای اولین بار است که در منشور سازمان ملل متحد آورده می‌شود و منع توسل به زور با این صراحتی که در منشور سازمان ملل آورده شده است، در دیگر اسناد وجود نداشت.

دکتر کریمی اشاره کردند که اصل منع توسل به زور بر اساس رای قضات در قضیه نیکاراگوئه، یک قاعده حقوق بین‌الملل عرفی است. دکتر کریمی بیان کردند که به رغم اعتقاد بسیاری از حقوقدانان مبنی بر آمره نبودن این قاعده، اصل منع توسل به زور یک قاعده آمره نیست، رویه قضایی آن را به عنوان یک قاعده آمره شناسایی کرده است.

ایشان در ادامه به دامنه شمول زور که در منشور بیان شده است پرداختند و در خصوص خصوص یکی از موضوعات مستحدث حقوق بین‌الملل یعنی حمله سایبری، چنین بیان نمودند که اگر خسارت جدی و مستقیم به جان و مال وارد شود، می‌تواند مصداق توسل به زور باشد. همچنین بنا بر توضیحات ایشان، تهدید به استفاده از زور نیز ممنوع است مشروط بر این که توسل به زور در آن زمینه غیرقانونی باشد. دکتر کریمی در پایان چنین نتیجه گرفتند که این اصل یکی از مهترین ابزارهای حقوق بین‌الملل در حفظ صلح و امنیت بین‌المللی است که در عمل با چالش‌هایی مواجه است و از جمله چالش‌ها استثنائات این قاعده در منشور است که موضوع جلسه دیگری است.

این نشست که با استقبال قابل توجه مخاطبان در یک روز گرم تابستانی برگزار شده بود، در خاتمه با طرح پرسش‌هایی مشارکت ایشان را به همراه داشت و با توجه به این تمایل، دبیر نشست پیشنهاد کردند که جلسه بعدی این سلسه‌نشست‌ها با حضور دکتر کریمی پیرامون استثنائات قاعده منع توسل به زور برگزار شود. با پذیرش بزرگوارانه این پیشنهاد از سوی دکتر کریمی، عملا موضوع و استاد راهبر محترم جلسه دوم نشست‌های سندخوانی کمیته جوانان تعیین شد و زمان برگزاری آن نیز متعاقبا اعلام خواهد شد.