میراث فرانسواز همپسون در حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین‌المللی (1951-2025)-دکتر نسرین مصفا

دکتر نسرین مصفا – استاد دانشگاه تهران

آن چه مرا بر آن داشت که پس از درگذشت خانم پروفسور فرانسواز همپسون (Francoise Hampson)، استاد حقوق دانشگاه اسکس انگلستان در ۲۵ آوریل ۲۰۲۵، پس از سال‌ها مبارزه با بیماری سرطان ریه، یادداشتی بنویسم، در حقیقت تنها اظهار تأسف با مروری کوتاه درباره زندگی حرفه ای وشخصی برای آشنایی با شخصیت وی به‌عنوان یک بانوی حقوقدان شاخص با توانمندی علمی نیست، بلکه بیانی  از تجربه‌ها و مشاهدات نگارنده دریک زمینه حرفه ای خاص در حوزه همکاریهای دانشگاهی و علمی مرتبط با حقوق مخاصمات مسلحانه،حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین المللی در چندین دهه با وی در موقعیت‌های متفاوت است. در این ارتباطات به اهمیت نقش پندار، رفتار، گفتار و کردار فردی به باور حقوق بشر و حقوق بشردوستانه برای ایجاد انگیزه و عمل در دیگران بیشتر واقف شدم. از خبربیماری اودر سالهای اخیر متاسف شدم ،هرچند که باهمین بیماری به فعالیت مشغول بود .

اولین بار فرانسواز همپسون را در دوره آموزشی حقوق بشردوستانه بین‌المللی در مرکز دانشگاه صلح اروپایی در قلعه اشتاد شلاینیگ اتریش در بهار سال ۱۳۷۵ ضمن مأموریت دانشگاهی ملاقات کردم. علاقه‌مندی، جدیت، تسلط وافر به حقوق بین‌الملل مخاصمات مسلحانه، و همچنین اعتقاد راسخ وی به بهره‌مندی از اسناد بین‌المللی، کنوانسیون‌های حقوق بشردوستانه ۱۹۴۹ و پروتکل‌های ۱۹۷۷، به‌ویژه برای حمایت از غیرنظامیان در شرایط مخاصمه، ممیز و اعتبار آن دوره آموزشی بود.

مدت زمان زیادی از فاجعه رواندا و سلاخی شمارکثیری از افراد قوم توتسی توسط قوم هوتوها نگذشته بود. استاد دوره، سخت تحت تأثیر شرایط غیرانسانی در دوران نسل‌زدایی و از بین رفتن صدها هزار نفر مردم عادی و عدم رعایت موازین حقوق بشردوستانه بین‌المللی و حقوق بشر بود. از موضع سازمان ملل متحد در آن واقعه انتقاد بسیار داشت. از آلام و رنج مردم در رواندا در شرایط صعب نسل‌زدایی یاد می‌کرد و تألم بسیار برای زنان و مردان و به‌خصوص کودکانی که حدود دو هفته با آب باران به حیاتشان ادامه دادند، ابراز می‌کرد. آنچه از او در این دوره در ذهن نگارنده به یاد ماند، آگاهی علمی صرف و توشه‌ای برای شناخت بیشتر موضوع دوره نبود، بلکه آموختم که آموزش زمینه آن، نیازمند درک شرایط مردم آسیب‌دیده ، احساس همدردی و برخورد انسانی وجستجو ی راه علاج است. آشنایی بیشتر با حقوق بشردوستانه بین‌المللی به درک بهتر از نقض فاحش آن در جنگ عراق با ایران که شاهد آن بودم، نیز منجر شد.

پیامد آشنایی با فرانسواز همپسون، اعتراضاتش را به حملات نظامی غیرمشروع و توجه به مسئولیت نظامیان در مخاصمات مسلحانه دنبال می‌کردم. به‌عنوان مثال، زمانی که هواپیماهای ناتو ساختمان رادیو و تلویزیون صربستان را در بلگراد بمباران کردند و ۱۶ نفر از کارکنان فنی و خبری در آن به هلاکت رسیدند، این حقوقدان با وکالت از طرف بازماندگان قربانیان از دیوان اروپایی حقوق بشر در استراسبورگ تقاضای خسارت کرد. حملات هوایی در جریان جنگ کوزوو توسط ناتو به‌عنوان ضرورتی برای بی اثرساختن تبلیغات اسلوبودان میلوسویچ برای صلاحیت دیوان حقوق بشر استراسبورگ برای ادعا علیه او بود.

در بهار سال ۱۳۸۳، مرکز مطالعات حقوق بشر وقت دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران سمینار مشترکی با برنامه حقوق بشردوستانه دانشگاه هاروارد با عنوان «رابطه متقابل حقوق بشردوستانه و حقوق بشر» برگزار کرد. فرانسواز همپسون در معیت چند استاد بین المللی دیگر از جمله پروفسور آدام رابرتز و میهمانانی از کمیته صلیب سرخ بین‌المللی شرکت کردند. در آن دوران، حمله نظامی ایالات متحده آمریکا به عراق و به دنبال آن اشغال نظامی و طرح وظایف دولت اشغالگر، موضوع روز و موجد بروز مباحث گسترده‌ای در جامعه بین‌المللی میان حقوقدانان شده بود. برای مشارکت‌کنندگان سمینار فوق، حضور فعال، جدیت، حوصله وی در پاسخ به پرسش‌ها، وقوف دقیق به اسناد بین المللی حقوق بشردوستانه و ظرایف آن جالب می‌نمود.

در تابستان سال ۱۳۸۸ در آکادمی حقوق بشردوستانه و حقوق بشر ژنو بار دیگر او را ملاقات کردم. همچنان سخت‌کوش، جدی و منتقد به عدم رعایت اصول تناسب، ضرورت، حمله به غیرنظامیان، استفاده از کودکان در مخاصمات مسلحانه و بطوکلی نقض حقوق بشردوستانه در جهان بود.

آشنایی بیشتر با وی در طول مدت فرصت مطالعاتی‌ام در ماه مهر ۱۳۸۸ و سال تحصیلی ۱۳۸۹-۹۰ در مرکز حقوق بشر دانشگاه اسکس فراهم شد. گستره فعالیت اش در زمینه آموزش و پژوهش و عضویت در نهادهای بین‌المللی مانند ملل متحد وسیع بود. در واقع، در حالی که آن مرکز معتبر دارای مسئولینی بود، ولیکن ستون فعالیت‌ها بود و امور با مشورت او انجام می‌شد. مرکز بخشی به‌عنوان «کودکان و مخاصمات مسلحانه» داشت که پویایی جالبی با ابتکارات او داشت. پژوهش‌های این بخش درباره کودکان بسیار پرمحتوا و مورد استناد است. در آن دوران جدیت و علاقه‌مندی او را بیشتر دریافتم. تا پاسی از شب در دفتر خود بود و وقت را تلف نمی‌کرد. در موقع کار امکان گفتگوی عادی با وی فراهم نمی شد. از در و دیوار اتاقش کتاب و کاغذ می‌بارید. در سال ۲۰۱۱ زمانی که از تدریس در دانشگاه بازنشسته شد، یکی از مشکلات جمع‌آوری آن اتاق بود. در زمانی که برای ملاقات مشخص می‌کرد، به‌خوبی آن را برای انجام کار یا دیدار دوستانه مدیریت می‌کرد. مراوداتی توأم با مهربانی و رفتاری صمیمانه و ساده داشت، که البته لازمه کار واقعی در موضوع حقوق بشر و بشردوستانه است.

نگاهی به زندگی نه‌چندان بلند و فعالیت‌های فرانسواز همپسون، شاهدی بر این مدعاست که حقوقدانی کم‌نظیر با دانش و تجربه بسیار و تأثیرگذار در نهادهای آموزشی مختلف، دانشگاه‌ها و دیگر مراکز دولتی و غیردولتی فعال در زمینه حقوق مخاصمات، حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بین‌المللی بوده است. وی منتخب سازمان ملل متحد برای همکاری در تهیه گزارش های نقض حقوق بشر و عضویت در ارکان حقوق بشری بود. در کنار آنها حرفه وکالت را دوست داشت و مدافع قربانیان حقوق بشر با پشتکار، دقت و اراده بود. به کمک به قربانیان نقض حقوق بشر علاقه‌مند بود و از آن احساس رضایت می‌کرد. همپسون در بسیاری از پرونده‌های مهم در دیوان اروپایی حقوق بشر نقش داشت. در پرونده «آیدین علیه ترکیه» با وکالت او، دیوان برای نخستین بار تجاوز جنسی را به‌ عنوان شکنجه تحت ماده ۳ کنوانسیون اروپایی حقوق بشر شناسایی کرد. پرونده قربانیان حمله ناتو که ذکر آن به میان آمد و به نام «بانکوویچ علیه بلژیک و دیگران» نامیده می‌شود، به نتیجه مطلوب نرسید؛ اما بحث‌های مهمی درباره صلاحیت دیوان در وضعیت عملیات نظامی خارج از قلمرو کشورها مطرح شد. دیوان در این قضیه به نتیجه رسید که بمباران هوایی درون تعریف وظایف دولت برای تحقق هدف حقوق فرد در کنوانسیون اروپایی حقوق بشر نیست. ساختمان آسیب‌دیده رادیوتلویزیون صرب هنوز به‌صورت مخروبه بعنوان بنای یادبود حمله نظامی وجود دارد. موضوع صلاحیت دادگاه‌های بین‌المللی علیه عملیات نظامی خارجی هنوز در عرصه جهانی در سطح وسیع ادامه دارد.

در بوسنی، ترکیه، آفریقای زیر صحرا مدارک دست‌اول را برای موارد نقض حقوق بشر جمع‌آوری کرد. در میان همکاران خود به‌عنوان کسی که برای روشنی بیشر دادگاه‌ها مدارک زیادتر تهیه می‌کرد، شناخته می‌شد، و توانایی مثال‌زدنی برای کار بر روی موضوعات پیچیده داشت.

به‌عنوان یک استاد حقوق بین‌الملل مخاصمات مسلحانه در دانشگاه اسکس، کار عملی هم برای مصاحبه با شاهدان جنگ انجام می‌داد. همپسون و دیگر همکار شناخته‌شده بین‌المللی وی، در سال 1998 به مناسبت پنجاهمین سالگرد اعلامیه جهانی حقوق بشر جایزه‌ای از روزنامه جامعه حقوق دریافت کردند.

همپسون علاقه‌مند به پژوهش بر موارد چالشی محدودیت‌های سرزمینی برای عملیات نظامی و همچنین اصل تناسب در جنگ بود. همواره بر تعادل میان منفعت کاربرد نیروی نظامی با رنج انسانی حاصل از آن تأکید داشت. علاقه‌مندی و شوق او برای ارتباط با ارتش در مورد مسائلی مانندتفکیک اهداف نظامی، وضعیت زندان‌ها از منظر بشردوستانه به‌طور گسترده‌ای مورد پذیرش و تحسین بوده است. وی مشاور کمیته بین‌المللی صلیب سرخ و عضو کمیته راهبری آن برای تدوین حقوق بین‌الملل عرفی بشردوستانه بود. همچنین درهیات داوران بین‌المللی برای بررسی کنوانسیون‌های ژنو ۱۹۴۹ فعالیت می کرد. فرانسواز همپسون از سال ۱۹۹۸ تا ۲۰۰۷ کارشناس مستقل کمیسیون فرعی ترویج و حمایت از حقوق بشر ملل متحد بود. وی سال‌های متمادی در کالج‌های نظامی بریتانیا، ایالات متحده آمریکا، کانادا و غنا همچنین مؤسسه حقوق بشردوستانه در سان‌رمو ایتالیا برای افسران و مشاوران حقوقی از سراسر جهان تدریس می کرد.

فرانسواز همپسون در ۱۱ آوریل ۱۹۵۱ در بولتون، انگلستان، به دنیا آمد. پدرش، نورمن همپسون، مورخ انقلاب فرانسه، و مادرش، ژاکلین، آموزگاری فرانسوی‌تبار از یک طرف با ریشه‌های یهودی، بودند. تجربه‌های خانوادگی دوران جنگ جهانی دوم، به‌ویژه تلاش نازی‌ها برای دستگیری جد مادری‌اش، که قاضی برجسته‌ای بود، تأثیر عمیقی بر علاقه او به حقوق بشر گذاشت. او ابتدا در دانشگاه کالج لندن زبان فرانسه خواند، اما پس از یک سال به دانشگاه نیوکاسل منتقل شد و رشته حقوق را انتخاب و پس از فارغ‌التحصیلی، به‌عنوان وکیل دادگستری شروع به کار کرد. او در سال ۱۹۷۵، تدریس را در دانشگاه داندی انگلیس اغاز و تا سال ۱۹۸۳ آنجا بود، سپس  به دانشگاه اسکس رفت و دوره‌های آموزش حقوق بشر را آغاز و معروفیت بین‌المللی پیدا کرد. با برخی از اساتید دیگر، نایجل رودلی (Nigel Rodley) و دیگران، همکاری و قضایایی را در دادگاه حقوق بشر اروپایی در استراسبورگ پیش بردند.

علاوه بر همه فعالیت‌ها، در زمینه تدوین لایحه‌ها به کمیته مشترک حقوق بشر پارلمان انگلیس کمک می‌کرد. در قضیه مخاصمه روسیه و گرجستان، به‌ عنوان کارشناس متخصص به دادگاه اروپایی حقوق بشر معرفی شد. همچنین، بعنوان کمیسیونر تحقیق برای ادعاهای نقض حقوق بشر از طرف سازمان ملل متحد به بروندی در آفریقا رفت. مجموعه اسناد و مدارک حقوقی جمع اوری شده توسط همپسون ، اخیراً به آرشیو مرکز حقوق بشر ایرلند در دانشگاه گالوی منتقل شد. او تا پایان عمر به فعالیت‌های علمی و مشاوره‌ای ادامه داد.

در ماه مه ۲۰۲۴، در سلسله نشست‌های سخنرانی‌های مرکز حقوق بشر دانشگاه اسکس، در جلسه‌ای با عنوان «گرسنگی و محاصره در مخاصمات مسلحانه» در مورد غزه و درد و رنج انسانی در این دیار سخنرانی کرد. مرور آثار باقی‌مانده از وی، حاکی از کار بر روی اکثریت موضوعات در دستورکار جهانی برای حقوق بشردوستانه بین‌المللی است: اسلحه‌های خودکار، حمایت از پناهندگان اقلیمی در مخاصمات، و آزارهای جنسی.

از زندگی فرانسواز همپسون برمی‌آید که وی یک حقوقدان برجسته با تعهد عمیق به عدالت و حقوق بشر بود. ارتباطات گسترده داشت و به کسانی که اعتماد پیدا می‌کرد، دوستی پایداری را با او تجربه می‌کردند. پس از فوت او، شاگردان و علاقه‌مندان در پیام های ابراز تاسف شان به غیرقابل رقابت بودن و جایگزینی وی در آینده، اعتقاد راسخ به کار، محبت، دلسوزی، فعالیت سخت شبانه‌روزی و صفات انسان‌دوستانه وی اشارات متعدد کرده‌اند. آثار او نقش مهمی در ترویج ادبیات حقوق بین‌الملل مخاصمات مسلحانه، حقوق بشر و حقوق بشردوستانه داشته است و از طریق آن زنده است.

یاد و نامش به‌خیر.